Adapazarı’nın Ermeni Belediye Başkanları ve 1909 Seçimi Belediye Meclis Üyeleri6 Şubat 2016, Cumartesi

Evet, Adapazarı Belediyesi'nin Kuruluş Tarihi 1854 ya da 1855. Ama 1868 olmadığı bu belgeye göre, "biraz zor" . Evet, aynen bu şekilde kaleme alınmış bir gerçek var ki; Adapazarı Belediyesi hakkında, sonucu merak edilir. İşte söz konusu Adapazarı Belediyesi’nin hakkında ortaya attığımız bu durumun yanında bir de tarihi içinde görev yapmış iki de “Ermeni Belediye Başkanı” vardır. Yanlış okumadınız, iki Ermeni Belediye Başkanı görev yapmıştır, Adapazarı Belediyesi’nin makam koltuğunda. Kimler bunlar, yazalım. “Acı Sirağan” ve “Agop İstepan Dibciyan”. İsterseniz isimlerini yazdığımız gibi birde tanıtalım.

1868 Adapazarı Belediyesi’nin resmi kuruluş tarihi.

Ancak bunun 1854’e kadar çekilebileceği muhtemel. Nedeni; 11 Aralık 2011 tarihli Sakarya Yenihaber Gazetesi’nde tarafımızdan kaleme alınan makalede gizli. İsterseniz o makalede neler yazılmış bir hatırlayalım.Yıllardır doğruluğu üzerine herhangi bir araştırma yapılmadan doğruluğu sadece kabul edilen tarih daha tarihe karışmak üzere mi diye sormadan edemiyor, insan kendine. Adapazarı Belediyesi'nin Kuruluş Tarihi yıllardır "1868" olarak kabul edilir, edilir edilmesine de bir gün dahi kutlamasının etkinlikleri özelleştirilemez, her nedense. Ancak, insanın bu noktada "iyi ki kutlaması yapılmıyor" diyesi gelmiyor değil, hani-yani. Adapazarı Belediyesi'nin 1868 olarak bilinen kuruluş tarihine ilişkin bilgiye kuvvetli ve aykırı bir görüş oluşturacak bir belge 2004 yılında yayınlanan bir "kitap" ile ortaya konuldu ve gündeme getirildi. Bu belge Sabancı Üniversitesi Sanat ve Sosyal Bilimler Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Yusuf Hakan Erdem "Osmanlı'da Köleliğin Sonu" adlı kitabının 89.sayfasında "…Kırım Savaşı sırasında Adapazarı Belediyesi Meclis Üyesi Mehmet Ağa... Habeşli Kölesi Cevher'i Tophane Kışlası'na gönderdi" tercümeli Başbakanlık Arşiv Belgesi olarak yayınladı. Belgeye göre; "Kırım Savaşı sırası günleri yaşanmakta. Adapazarı'nda Habeşli bir köle var, adı Cevher ve bu kölenin sahibi olarak da Mehmet Ağa adında biri mevcut". Onu ve belgeyi ilginç hale getiren de Mehmet Ağa'nın görevinin "Adapazarı Belediye Meclis Üyesi olması". Diyeceksiniz ki; tamam da bütün bunların belediyenin yaşı ile alakası ne? Onu da açıklayalım. Kırım Savaşı, bilindiği üzere 12 Mart 1854-10 Eylül 1855 tarihleri arasında gerçekleşen, Sultan Abdülmecit devrinde Osmanlı, Fransız ve İngiliz devletlerin Rusya'ya karşı yaptıkları savaş. Sultan Abdülmecit'in Osmanlı İmparatorluğunu diriltmek amacıyla giriştiği reformlar, kendini "hasta adam"ın varisi sayan Rus Çarı’nı memnun etmemişti. Bu yüzden, Türkiye'deki bütün Ortodoksların himayesine verilmesini istedi ve padişahın ret cevabı üzerine Eflak - Boğdan eyaletlerini işgal etti ve bir Rus donanması Sinop şehrini bombalayarak Osman Paşa kumandasındaki Türk donanmasını 30 Kasım 1853'de batırması ile hareketlenen "savaşın başlangıç tarihine dikkat eder misiniz? 12 Mart 1854. Bitiş tarihi de 10 Eylül 1855". 18 aylık bir savaş. Ancak "1854-1855 yıllarının Adapazarı Belediyesi'nin Kuruluş Tarihi'nin ne olduğu konusunda etkileşimine yaptığı ortada". Evet, Adapazarı Belediyesi'nin Kuruluş Tarihi 1854 ya da 1855. Ama 1868 olmadığı bu belgeye göre, "biraz zor" . Evet, aynen bu şekilde kaleme alınmış bir gerçek var ki; Adapazarı Belediyesi hakkında, sonucu merak edilir.

İşte söz konusu Adapazarı Belediyesi’nin hakkında ortaya attığımız bu durumun yanında bir de tarihi içinde görev yapmış iki de “Ermeni Belediye Başkanı” vardır. Yanlış okumadınız, iki Ermeni Belediye Başkanı görev yapmıştır, Adapazarı Belediyesi’nin makam koltuğunda. Kimler bunlar, yazalım. “Acı Sirağan” ve “Agop İstepan Dibciyan”. İsterseniz isimlerini yazdığımız gibi birde tanıtalım.

Acı Sirağan, 1869 yılında Mültezim Zağuncu İbrahim’in ilk belediye başkanlığı ile kurulan Adapazarı Belediyesi’nin 1909 yılında yapılan seçiminde 336 oy alarak göreve seçilen yedinci Belediye Başkanı. Adapazarı doğumlu. Adının “Acı”dan çok “Hacı” olduğu konusunda bildirimler yer almaktadır. Kaynaklarda bu doğrulanmamakta ancak sözel tarih bunun “Acı”dan çok “Hacı” olarak telaffuzundan söz etmekte. Efendim, Sirağan Efendi fanatik ve radikal derecede dindar ve tavizsiz bir Protestan. Merhum Gazeteci Fahri Çatallar’ın tespitleri ve İstanbul’da edindiği bilgileri ışığında bilinen en kuvvetli ve net bilgi Adapazarı Protestan Ermeni Cemaati’nin ileri gelen ailelerinden SİRAĞAN‘lara mensup olduğu.  Ancak bir garip durumdur ki; bütün bu saygınlığa karşın, “Acı Sirağan’ın belediye Başkanlığını kazandığı dönemde geçimini sağladığı bir işi bulunmamaktadır”. Belediye Başkanlığı görevine İmam Hatipzade Tahir’den sonra 1881 yılında 53 bin 924 toplam nüfuslu Adapazarı’na hizmet etmek üzere seçildi. Başkan seçildiği dönemin son yılında Adapazarı, yazılı kaynaklarda yer alan genel bilgilerin aktarımına göre Batı Anadolu’da bulunan Protestan misyoner merkezlerden biri durumuna geldi. 1883 yılının Ekim ayında “Adapazarı Ermeni Kız Okulu” Sirağan Efendi’nin başkanlığı döneminde açılır, hatta ilk “Evangelikıl Ermeni Protestan Kilisesi”de Adapazarı’nda yine aynı dönemde hizmete açılır.

Evangelikıl Cemaati”nin daha önce Adapazarı’nda açılmış anaokulları ve ilkokulları faaliyetlerini Acı Sirağan’ın belediye başkanlığı döneminde daha da arttırmıştır. Adapazarı’na üç yıl Belediye Başkanlığı yapan “Acı Sirağan” bu görevini 1883 yılında Mültezim Galip’e teslim etti. Sonra arada Adapazarı Belediye Başkanlığı görevini sırası ile 1883 yılında başkanlık görevini devralan sekizinci başkan Mültezim Galip, onuncu başkan Mültezim Sabit görev yaparak belediyeyi 1894 yılına taşıdılar.

 

1894 yılı Temmuz ayının ikinci haftasına denk gelen “1894 İstanbul Depremi” nden iki hafta önce yapılan Belediye Seçimleri sonrasında tüccardan Agop İstepan Dibçiyan, Adapazarı Belediyesi’nin 11.  Belediye Başkanı olarak 1894 yılında Mültezim Sabitten bu görevi devraldı. Adapazarı doğumlu olup Gregoryen Ermeni olduğu konusunda kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak “Hacı” unvanı ile anılmaktadır. 1881 yılında Belediye Başkanı olarak görev yapan Acı Sirağan’ın ardından bu göreve seçilen ikinci Ermeni vatandaşımızdır. Kendisi iplikhane sahibi iplik tüccarı olup, Adapazarı Gregoryen Ermeni Cemaatinin hayır sahibi ailelerinden Şahinyan Kardeşlerin 42 kazanlı iplikhanesini çalıştırmış ve yanında onlarca Ermeni’nin iş sahibi olup, geçimini temin etmiştir. Belediye Başkanı olduğu dönemde çok zengin olmasına rağmen mevcut mal varlığı ile yetinmeyen “İstepan Efendi Adapazarı’na o dönemde üç saat uzaklıkta bulunan Kaynarca nahiyesinin Karadeniz’e paralel Karaboğaz denilen boş araziye yerleşmiş olan Boşnak muhacirlerini buradan çıkararak bu araziyi sahiplenmek istemiştir”. Çark Caddesinin bugünkü imarının temelini oluşturan çalışmalara imza atmıştır. Adapazarılı Zahire Tüccarı Cevat Adapazarılı’nın evinin ve Kuyudibi’nde çoğu yıkılmış bulunan büyük ahşap konakların onun görev yaptığı dönemde ruhsatlandırıldığı ve inşaa edildiği ifade edilmektedir. 1894 yılında büyük İstanbul Depremi’nin iki hafta öncesinde yapılan seçim sonucu başladığı Belediye Başkanlığı görevini 1897’nin son döneminde “Çiftçi Kangal Osman”a devrederek bıraktı. Başkanlık görevinin ardından sahibi bulunduğu iplikhanelerinde ticari faaliyetlerini sürdürdü. Adapazarı’nın ilk azınlık belediye başkanı Acı Sirağan ve Adapazarı’nın ikinci ve son azınlık belediye başkanı Agop İstipan Dibçiyan, döneminin belediye meclis üyelerini sıralamak gerekirse şu şekilde sıralamak mümkündür.  Öncelikli olarak “İliyadi, Misak Parshian, Antranik Çarıkçıyan, Mertaki Efendi, Dimitraki, Yorgi, Petraki, Koza Fabrikatörü Artaki Efendi ([1]), Bogos Muradyan Efendi ([2]), Agop Sıvacıyan Efendi ([3]), Agop Ayvazyan Efendi ([4]), Teraki Gülbenkyan Efendi([5]), Kirkor Efendi ([6]), Missak Şahinyan Efendi ([7]), Zarakopyan Efendi ([8]), Nazret Topçuyan Efendi ([9]),Artin Çalıkyan Efendi ([10]), Abacı Alfoilyadis Efendi ([11]), Agop Dayleryan Efendi ([12]),Oberyan Efendi ([13]), Gazeller’den esnaf Tavukçu Mikail Efendi, Ozanlardan Değirmenci Ananyan Efendi, Esnaf Potik Kunduracıyan, Belediye Meclis Üyesi Anastas Mihailidis Efendi ([14]), Mikail Efendi, Horen Viremiyan, Tabip Karabet Kabadayan Efendi ([15]) ve Hacı Artin Bandoluyan ([16]) ([17])



[1] Sayılan sekiz isim için bkz. Başbakanlık Osmanlı Arşivi DH. H.61-1/27 levha: 1-10

[2] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 174 oy alarak meclis üyesi seçildi ancak üyeliği devam ederken istifa etti.

[3] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 163 oy alarak meclis üyesi seçildi.

[4] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 136 oy alarak Vilayat Belediye Kanunu’nun 37.maddesi gereği mahalli idare seçiminde meclis üyesi seçildi.

[5] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 126 oy alarak meclis üyesi seçildi.

[6] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 123 oy alarak eclis üyesi seçildi.

[7] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 113 oy alarak meclis üyesi seçildi.

[8] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 100 oy alarak meclis üyesi seçildi.

[9] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 96 oy alarak meclis üyesi seçilemedi.

[10] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 93 oy alarak meclis üyesi seçilemedi.

[11] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 87 oy alarak meclis üyesi seçilemedi.

[12] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 77 oy alarak meclis üyesi seçilemedi.

[13] Adapazarı Ermeni Cemaati faal üyelerinden olup, 1909 yılında Adapazarı’nda yapılan belediye meclisi seçiminde 63 oy alarak meclis üyesi seçilemedi.

[14] 1908 yılında 2 Ağustos 1908 tarihli İntihab-ı Mebussan Kanun-ı Muvakatı ve İntihab-ı Mebussan Kararnamesi’nin Suver-i İcra iyesine Dair talimatla yapılan seçimde İzmit Mutasarrıflığından seçilen ve diğer iki mebusla meclise giren Adapazarı Belediye Meclis üyesi ve bağımsız seçim kazanan Adapazarlı azınlık.

[15] 1914 yılında Adapazarı Birinci Amele Taburu Tabibi olarak görev yapan azınlık.

[16] Arabacı ustası olup, kısa bir dönem Belediye Meclis üyeliği yaptığı konusunda kesin olmayan sözel bilgiler bulunmaktadır. Seçildiği dönemde babası Bogos Bandoluyan ile birlikte Karaağaçdibi’nde ikamet etmektedir.

[17] Makalenin 1908 Belediye Seçimi ile ilgili kısımlarının yazılmasında Sakarya Üniversitesi Rektörlüğü tarafından 2005 yılında hazırlanarak iki cilt halinde basılan “SAKARYA İLİ TARİHİ” isimli eserin 1.cildinde kaleme alınmış “Yakınçağ Döneminde Sakarya” başlıklı makaleden yararlanılmıştır.