Mehmet Şerif Fırat
Mehmet Şerif Fırat, "Doğu İlleri ve Varto Tarihi" adlı eserinde, bölgenin tarihi, kültürü, adetleri ve oyunları hakkında bize önemli bilgiler vermektedir. Fırat'ın eseri 1945 senesinde 176 sayfa olarak neşredildi. Fırat, eserinde Zazalar'ın "Türk" olduklarını, Doğu'da yaşayan bazı Türkmenlerin zamanla dillerini kaybederek Kürtçe konuşmaya başladıklarını örnekleriyle anlatmaktadır. Mehmet Şerif Fırat, bu arada kendisinin de Zaza Türklerinden biri olduğunu belirtirken bölgedeki Lolanlılar ile Hormeklilerin de Türk olduklarını yazmaktadır.
Van'ın Arvas köyünden merhum S.Ahmet Arvasi de, "Doğu Anadolu Gerçeği" adlı eserinde emperyalist ülkelerin bölgedeki oyunları hakkında bilgi vermekte ve yöre insanını dikkatli olmaya çağırmaktadır.
Varto İlçesi
Fırat, kitabında, bölgenin günlük hayatı, iklimi, coğrafi özellikleri hakkında okuyucuyu bilgilendirirken insanı ister istemez hayal aleminde de olsa yöreye götürüyor.
Varto'da tarımın dörtte üçü sulak ve toprağının fazlası verimlidir. Bu verim uzun süren kışın hava şartlarına göre bazı yerlerde bire oniki ve on, bazı yerlerde de bire sekiz, altı ve beştir. Varto ve bölgenin her yanı ot, çayır ve çimenle doludur. Hayvanlar yazın meralar kışın çayırların kuru otuyla beslenir. İlçenin iklimi sert olup kar ve fırtınaları pek fazladır. Ekim ayının başında soğuklar başlar. Kış süresi bahar ve yaz aylarından fazla sürer. Bazı zamanlar Nisan ortalarına kadar kar görülür. Bahar ve yaz mevsiminde ve hatta sonbaharda Varto'nun birçok kesimlerinde coşkun dereler ve çaylar çağlar, yağmurların verdikleri kuvvetle bölgenin her yanı yemyeşil halı gibi süslenir. İlkbaharda muhitin küçük arklarında bile sular coşkun akarken bütün dereler taşkın sel halinde ortalığı çınlatır.
Derin derelerden müthiş sesler çıkar, dere kıyılarındaki kızıl ağaçlar arasında sürüler halinde koyun ve kuzular meleşir, yüksek ağaçların dallarında yuvalarını yapan bülbüllerin ötüşleri gönülleri hayran eder. İlçe ikliminin fazla yüksek, karlı ve soğuk olması ve karların altı ay yerde kalması yüzünden halk meyve (yemiş) ağaçlarını dikmemiş ve diktiklerini de kurutmuştur. Nisbeten sıcak ve sahil bulunan ilçe merkezinde son çağlarda bazı meyve ağaçları dikilerek semeresini vermiştir.
1894 senesinde Varto'da doğan Fırat, Varto ilçesi sularının ise bol ve gayet iyi olduğunu ifade etmektedir. Hoşan deresinden akan büyük bir ark ilçenin her tarafını sular. İlçe evleri ise taş ve kerpiçten yapılmış olup yüksek ve alçak tipte evlerdir. İlçe merkezinde ikiyüze yakın aile vardır. İlçenin 110 köyü ve yirmi bine yakın nüfusu bulunuyor.
Varto merkezi ile ovada kurulan köylerin hepsinde bostanlar ekilir, orta miktarda hıyar, karpuz, kavun, biber, domates, patlıcan, lahana, kocabaşı, fasulye gibi sebzeler elde edilir. Hububat olarak "yazlık, kızıl buğday, güzlük topik buğday, köse buğday, çavdar, mısır, kumdarı, akdarı, nohut ve mercimek" gösterilebilir.
Yöredeki bazı göl, nehir ve çaylar: Gölbahri, Murat Nehri, Baskan-Varto Nehri, Hoşan Suyu, Köşkar Nehri, Kasman Nehri, Sofyan suyu, Sorpalak çayı, Civarih, Çor ve Harik dereleri.
Mehmet Şerif Fırat'ın hayatına malolan "Doğu İlleri ve Varto Tarihi" adlı eseri 1961 yılında Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'in önsözüyle yeniden basıldı. Eser daha sonra birkaç baskı daha yaptı. Beşinci baskısı 1983 yılında Ankara'da neşredilmiştir. Fırat'ın diğer eserleri: Bingöllerin Sesi, Tarihi Bir Gün.